Trong một lần đi chợ An Hữu (huyện Cái Bè, tỉnh Tiền Giang), tôi thấy một con cá có hình dáng tương tự cá chép với vảy trắng, vây đỏ, nặng 5 kg được bán với giá 150.000 đồng/kg. Hỏi ra, được biết đó là con cá cóc, một loại cá đặc sản, quý hiếm ở sông Tiền mà người dân đi câu bắt được. Với đặc điểm thịt cá thơm ngon, ít xương nên loài cá cóc này trước đây có rất nhiều trên sông, nay đã trở nên khan hiếm và gần như đã bị tận diệt do quá nhiều người săn bắt.
IMG src="http://www.tiengiang.gov.vn/Hinhtin/PsuCacoc1.jpg">
Kiểm tra đàn cá cóc bố mẹ ở Trung tâm Giống thủy sản nước ngọt Nam bộ.
* Một loài cá quý, hiếm
Theo các ngư dân lâu năm ở xã An Hữu, cá cóc giống cá chép, trên lưng cá có kỳ nhọn và bén như răng cưa, sống ở sông Tiền, sông Hậu với trọng lượng lớn nhất cả chục kg. Lão ngư Sáu An (xã Hòa Khánh), 60 tuổi, chuyên sống bằng nghề đánh cá trên sông Tiền từ nhỏ đến lớn, kể lại: Hơn chục năm trước đây, cá cóc ở sông Tiền rất nhiều, lúc con nước đứng lớn, từng đàn cá đổ xô về các vùng nước sâu, chảy xiết để tìm mồi, đặc biệt là khu vực bến phà Mỹ Thuận cũ ở xã Hòa Hưng. Từng đàn cá vùng vẫy, đùa giỡn xao động cả mặt nước sông... Hàng năm, sau mùa lũ, đàn cá cóc thường ngược dòng lên thượng nguồn sông Mekong sinh sản còn đàn cá con lại xuôi dòng về sông Tiền, sông Hậu để tìm thức ăn và trưởng thành.
Muốn bắt cá cóc, ngư dân ở miệt sông Tiền, sông Hậu thường thả lưới ngầm và giăng câu ngầm. Thả lưới ngầm là thả lưới sát đáy sông, cá dính vào là chết chắc; giăng câu ngầm là dùng dây có gắn nhiều lưỡi câu móc mồi (thường là tôm sống hoặc trùn hổ) rồi thả sâu xuống đáy vào thời điểm nước đứng lớn. "Nhớ lại trước đây, mỗi ngày câu cả chục con cá cóc từ 7 - 8 kg trở lên là chuyện thường, còn bây giờ nhiều người bắt quá nên cá cóc ngày càng khan hiếm, có khi thả câu cả mấy ngày cũng chẳng có con cá nào, nếu có chỉ còn là cá nhỏ chừng 3 - 5 kg mà thôi", ông Sáu tiếc rẻ.
Thịt cá cóc ngọt, thơm và ít xương (cá từ 300 - 400 gam trở lên) được chế biến thành nhiều món ăn đậm nét sông nước Nam bộ: cá cóc kho nước dừa, cá cóc nấu canh chua, cá cóc chưng tương... Vì khan hiếm nên hiện nay giá cá cóc tại chợ khá đắt, trung bình từ 150.000 đồng/kg trở lên, giá bán tại các nhà hàng, quán ăn từ 250.000 - 300.000 đồng/kg. Tại An Giang là nơi có cá cóc còn nhiều thì thực đơn các nhà hàng món cá này thường xuyên; riêng một vài quán ăn ở Vĩnh Long và Tiền Giang thì lâu lâu mới có. Tại quán cơm Tân Tân, đường Trưng Nữ Vương (thành phố Vĩnh Long), lâu nay được xem là một trong những quán cơm được nhiều người biết đến với món đặc sản là cá cóc kho nước dừa. Theo anh Phan Hoàng Huân (chủ quán), anh phải đặt hàng cho những thợ câu cũng như các điểm thu mua cá ở các chợ đầu mối để có nguồn cá cóc ổn định phục vụ thực khách. Tương tự như vậy, quán Tạ Hiền, quán Hải Sản (thành phố Mỹ Tho)... cũng có bán cá cóc với giá 250.000 đồng/kg nhưng không có thường xuyên vì còn tùy thuộc vào nguồn cung cấp. Theo anh Huân, chủ quán Hải Sản, cá cóc ở đây được chế biến thành hai món theo phong cách đặc trưng của quán là cá cóc kho lạt ăn kèm rau sống, chuối chát, khế chua và cá cóc ướp xả ớt nướng lửa than. Vì hiếm nên muốn ăn cá cóc, thực khách phải gọi điện đặt hàng trước.
Cá cóc trưởng thành.
* Cứu loài cá cóc thoát khỏi nguy cơ tuyệt chủng
Theo các nhà khoa học, cá cóc có tên khoa học là Cyclocheilichthys enoplos, thuộc họ cá chép Cyprinidae, có mặt ở một số nước thuộc lưu vực sông Mêkong, trong đó có Việt Nam mà tập trung nhiều ở sông Tiền và sông Hậu của khu vực ĐBSCL. Cá thích nghi với điều kiện nước chảy và có tập tính di cư sinh sản, cá cóc thường được khai thác quanh năm bằng lưới, câu, chài, đáy và đóng chà ven sông.
Năm 2000, các nhà khoa học của Trung tâm Giống thủy sản nước ngọt Nam bộ (thuộc Viện Nghiên cứu nuôi trồng thủy sản 2) ở xã An Thái Trung (huyện Cái Bè) đã triển khai đề tài khoa học bảo tồn cá cóc. Đây là một hoạt động nằm trong Chương trình hỗ trợ thủy sản nước ngọt của Bộ Thủy sản (trước đây) do chính phủ Đan Mạch tài trợ. Nghiên cứu sinh sản nhân tạo để sản xuất giống cá cóc nhằm bổ sung giống loài mới vào cơ cấu đàn cá nuôi là việc làm cần thiết, đồng thời còn góp phần gìn giữ nguồn gen loài cá đang ngày càng trở nên hiếm hoi. Thạc sĩ Thi Thanh Vinh, người đã gắn bó với công việc "bảo tồn nguồn gien cá nước ngọt" như cá hô, cá trà sóc... - một trong những nhà khoa học tham gia đề tài, kể lại: Năm 2001, các nhà nghiên cứu bắt đầu tập hợp cá cóc bố mẹ từ các ngư dân đánh bắt ở An Giang, Tiền Giang... Vì loại cá này rất mau chết sau khi đưa lên khỏi mặt nước nên các nhà khoa học đã khảo sát và hướng dẫn các ngư dân cách đánh bắt bằng ngư cụ thích hợp đến cách bảo dưỡng để vận chuyển về Trung tâm để thuần dưỡng. Cá được Trung tâm mua phải là cá cóc được bắt bằng câu và phải hạn chế bị thương (chỉ chấp nhận rách mép). Khi được ngư dân báo có cá, các kỹ sư phải cấp tốc đến nơi để xem trực tiếp và xác định đúng tên khoa học của cá rồi mới mua. Nhờ được mua với giá khá cao vào thời điểm lúc bấy giờ (gấp 3 lần với các loại cá đặc sản khác - khoảng 100.000 đồng/kg vào năm 2001) chỉ trong thời gian ngắn mà điểm thu mua của Trung tâm đặt ở An Giang đã mua được 100 con. Sau khi thả trong hầm tại đây một thời gian, đàn cá được đưa về thả vào trong ao tại Trung tâm để thích nghi với môi trường nước tĩnh thay vì nước động ở ngoài sông.
Dẫn chúng tôi ra một ao nuôi đàn cá cóc bố mẹ, thạc sĩ Vinh không giấu nỗi tự hào khi chỉ đàn cá cóc to, khỏe hơn 200 con đang ngoi lên, hụp xuống để ăn mồi! Nhờ kinh nghiệm và sự nỗ lực của các nhà khoa học tham gia đề tài, đàn cá cóc bố mẹ nhanh chóng thích nghi hoàn toàn với môi trường mới. Trong thời gian đầu, đàn cá được cho ăn thức ăn là tôm, tép và cá nhỏ... và dần dần được cho ăn thức ăn viên công nghiệp như các loài cá khác. Gần trọn một năm, đàn cá bố mẹ đã sinh sản thành công với lứa cá giống nhân tạo đầu tiên khoảng 2.000 con ra đời. Hàng năm, đàn cá bố mẹ đều được chọn lọc để thay thế những con cá đã già. "Đàn cá cóc trong ao hiện đã là cá cóc thế hệ F2 sau khi chọn lọc", thạc sĩ Vinh khoe. Trung tâm đã nuôi thử nghiệm cá cóc thế hệ F10 ở một số mô hình điểm ở người dân và nhận thấy đàn cá phát triển tốt, sau 12 - 15 tháng thì đạt cá thương phẩm (khi cá đạt từ 200 đến 300 g/con). Cá cóc có thể được nuôi ghép với các loài cá khác trong ao đìa, quầng, bè như cá tra, cá rô phi. Được biết, một cơ sở nuôi ương cá giống ở Cai Lậy (hộ Tám Vũ) đã nhận từ Trung tâm 5.000 con cá cóc bố mẹ về để ương và cung cấp cho các hộ có nhu cầu nuôi cá cóc thương phẩm.
Việc bảo tồn, nghiên cứu sinh sản nhân tạo để sản xuất giống cá cóc thành công cũng như cá hô, cá trà sóc... đã góp phần bổ sung giống loài mới vào cơ cấu đàn cá nuôi, đồng thời còn góp phần gìn giữ nguồn gen loài cá bản địa quý, hiếm của sông Mekong đang ngày càng trở nên hiếm hoi do nạn đánh bắt tận diệt như hiện nay.
Phùng Long
Nguồn tin: Tiền Giang
